كه قبلًا ذكر خيرش گذشت . فضل بن شاذان از اصحاب حضرت رضا و حضرت جواد و حضرت هادى عليهم السلام بوده است و كتب زيادى در كلام نوشته است . 5 . محمد بن عبد اللَّه بن مملك جرجانى اصفهانى ، معاصر ابوعلى جبائى در قرن سوم « 1 » 6 . ابوجعفر ، ابن قبهء رازىدر قرن سوم هجرى . ميان او و ابوالقاسم كعبى بلخى مباحثات و مناظرات كتبى در مسائل امامت بوده است . 7 . ابوالحسن سوسنگردىمعاصر ابن قبهء رازى . گويند از غلامان ابوسهل اسماعيل بن على نوبختى بوده و پنجاه سفر پياده به حج رفته است . 8 . ابوعلى ابن مسكويه رازىاصفهانى كه از اعاظم متكلمين و حكما و اطباى اسلامى است . كتابهاى الفوزالاكبر و الفوزالاصغر او چاپ شده و در دست است . كتاب طهارة الاعراق وى در علم اخلاق از مهمترين كتب اخلاقى اسلامى است . معاصر ابوعلى ابن سينا حكيم و طبيب معروف اسلامى است . در سال 431 درگذشته است . متكلمين شيعه اعم از ايرانى و غيرايرانى بسيارند . متكلمين شيعهء ايرانى نيز فراوانند . ما به عنوان نمونه ، افراد بالا را از قرن دوم تا قرن چهارم ياد كرديم . در قرون متأخر ، اركان علم كلام اسلامى را متكلمين شيعه تشكيل مىداده‌اند . پس از ظهور خواجه نصيرالدين طوسى حكيم و متكلم و رياضى دان و سياستمدار معروف جهان اسلام و نگارش يافتن كتاب تجريد ، كلام شيعه اهميت بيشترى يافت به طورى كه از آن پس كتاب تجريد بيش از هر كتاب ديگر محور بحثهاى كلامى در شيعه و سنى قرار گرفت . اما متكلمين عامه : بسيارى از متكلمان ، اهل تسنن و شايد بيشترشان ايرانىاند ؛ قديمىترين متكلم آنها حسن بصرى و سپس شاگردش و اصل بن عطاء غزال است كه هر دو از موالى مىباشند . حسن بصرى در نيمهء دوم قرن اول و نيمهء اول قرن دوم مىزيسته است . وفاتش در سال 110 واقع شده است « 2 » و و اصل كه شاگرد اوست و از او انشعاب كرد و مستقل شد و راه جداگانه‌اى گرفت و از آنجا مكتب معتزله پايه گذارى شد ، در سال 181 درگذشته است « 3 »

--> ( 1 ) . الفهرست ، ص 266 و تأسيس الشيعه ، ص 376 . ( 2 ) . ريحانة الادب ، ج 1 / ص 269 . ( 3 ) . ابن خلكان در الفهرست ، ج 5 / ص 60 مىگويد وى در سال 131 درگذشته ، و ظاهراً اين صحيح است .